Epik Tiyatro Nerede Çıkmıştır? Bir İzmirli’nin Gözünden
Giriş: Tiyatro, Herkesin Canı Çekebilir, Ama Epik Tiyatro… O Farklı!
Bir düşünün, sıkıldığınızda bir kafeye gidip arkadaşlarınızla oturuyorsunuz, belki biraz muhabbete dalıyorsunuz, belki de acayip derin konularda sohbet ediyorsunuz. Şimdi, o sohbetin içinde tam bir “epik tiyatro” sahnesi olsaydı, ne olurdu? Yani, sizinle ne alakası var, değil mi? Ama işte bu da tam olarak epik tiyatronun ruhunu açıklıyor: Sahne, izleyiciyi düşündürmeye, sorgulatmaya ve belki de biraz da güldürmeye yönelik bir alan. Şimdi gelelim esas soruya: Epik tiyatro nerede çıkmıştır? Hadi gelin, biraz kafamızda kurduğumuz tiyatro sahnelerini bir kenara bırakıp, bu soruyu biraz mizahi bir dille sorgulayalım.
Epik Tiyatro’nun Tarihsel Yolculuğu: Brecht ve Biraz da İzmirli Tiyatro Sevenin Hayalleri
Epik tiyatro nedir, kimdir, nerede çıkar? Konuya Brecht’le başlayalım, ama kafanızda asla dramadan çıkmayın çünkü ben tam bir sahne hayalperestiyim ve kendimi anlatırken hep bir tiyatrocu gibi hissediyorum. Brecht, epik tiyatronun en bilinen isimlerinden biri. Brecht’in tiyatrosu, izleyiciyi sadece olaylara kaptırmamayı, düşünmeye zorlamayı hedefliyordu. Duygusal bağ kurmaktan çok, toplumsal eleştiriyi vurgulamak üzerineydi. Yani, bir anlamda siz orada otururken, aslında bir şeylerin yanlış olduğunu fark ediyorsunuz.
“Eee, bu Brecht’le ne alaka?” diye sorabilirsiniz. Gelin bir örnekle açıklayayım: İzmir’de sokakta yürürken, bir kafenin önünden geçiyorsunuz ve bir grup adam, bildiğiniz şıklık içinde, sohbet ediyor. Derken birisi, “Düşünsene, paranın ne kadar adaletsiz bir şey olduğunu!” diyor. Tüm grup bir anda sessizleşiyor. Herkes düşüncelere dalıyor. İşte bu, modern bir epik tiyatro sahnesi olabilir. Ama tabii bu örneği, siz kalkıp gerçekten sokakta böyle bir şey bulamazsınız. Ama Brecht’le özdeşleşmiş bu tarz “düşündüren” sahnelerin altında, işte tam da bu tür bir diyalog yatıyor.
Peki ama Epik tiyatro nerede çıkmıştır? 20. yüzyılın başlarında Almanya’da ortaya çıkmış. Çünkü Brecht, Nazi Almanyası’nda toplumsal adaletsizliklerin ne kadar büyük olduğunu görünce, tiyatroyu bu eleştiriyi iletmenin bir aracı olarak kullanmaya karar vermiş. Ama bu durum, “Almanya’da bir anda herkes epik tiyatro mu yaptı?” anlamına gelmiyor. O dönemde, toplumun üst yapısındaki bozuklukları anlatmak için bu form geliştirilmiş. Yani aslında epik tiyatro, bir tür toplumsal isyan gibi bir şeydi.
Ama durun, durun! Tamam, Brecht’in bir derdi var ama bana göre de bu olay, bir tiyatrodan çok, başımıza gelen bir durum. Bakın, İzmir’de bir kafede arkadaşlarla toplanıp, “Ya, biz aslında oturup çok da önemli şeyler konuşuyoruz” demekle aynı şeye çıkıyor. Brecht de bu aralar muhtemelen “Vay be, bak ne güzel izlediğiniz her şeyin özünü sorgulatıyorum, ben ne kadar harika bir adamım!” diyecek gibi.
Epik Tiyatro, İzmir’de Olur Muydu?
Hadi bir an için hayal edelim. İzmir’de bir kafede oturmuşuz, sıradan bir akşam… O esnada bir grup, epik tiyatro sahnesi kuruyor. Kahvedeki insanlar, normalde kendilerinden çok uzakta olan toplumsal eleştiriyi, birdenbire çok kişisel ve yakın bir mesele haline getiriyor. Bir arkadaş, “Ya gerçekten, biz daha fazla ne kadar kanserli yiyecekler yiyip, az uyuyarak sağlıklı kalabileceğiz?” diye soruyor. Hepimiz, bir an için kafamızı kaldırıp, hemen herkesin telefonuna bakmaya başlıyoruz. Haa, evet, işte burada Brecht’in “Yabancılaştırma Etkisi” devreye girebilir. Tam o sırada birisi birden bağırır: “Evet, ama yine de daha az şekerli çikolata yiyelim!” Çıkardıkları karar, aslında toplumsal mesajı net bir şekilde verir.
Peki, İzmir’de de epik tiyatro yapılabilir mi? Tiyatronun gösterdiği toplumsal eleştiriler ve o eski Alman havası bir kenara bırakılırsa, bence İzmir, bu tür bir gösteriye ev sahipliği yapabilir. Hem neden olmasın? İzmir’de, insanları düşündürmeye yönelik çok fazla fırsat var. Kafelerde, sahillerde, Alsancak’ta… Her yer, birer epik tiyatro sahnesine dönüşebilir. Ama tabii biraz daha casual bir biçimde!
Bir İzmirli Epik Tiyatro Sahnesi Örneği:
Sahne 1: Alsancak’tasınız. Bir grup, “Sosyal medya üzerindeki reklamlar aslında kişisel verilerimize ne kadar hakim oluyor?” diyor.
Sahne 2: Sadece bir kişi, “Aaaa, ben Facebook’u açayım, bu reklamlar nereden geliyor?” diye soruyor.
Sahne 3: 10 dakika sonra herkes telefonla meşgul ve birileri bu soruyu unutuyor.
O kadar “epik” ki!
Epik Tiyatro’nun Kültürel Önemi: Hadi Biraz Ciddileşelim
Epik tiyatro, aslında sadece bir sanat türü değil, bir toplumsal eleştiridir. Brecht, modern dünyada, kapitalizmin, sosyal yapının ve kişisel ilişkilerin üzerindeki etkilerini sorgulayan bir platform yaratmıştır. Epik tiyatro, izleyiciyi yalnızca duygusal değil, aynı zamanda analitik olarak da etkilemeye yönelik bir tiyatro türüdür. Sahneye bakarken, kendinizi karakterlerin yerine koymazsınız, tam tersine, o karakterin toplumsal bağlamını sorgularsınız.
Yani evet, İzmir’de de böyle sahneler kurulabilir ama önemli olan, insanların sahnede sadece neyi izledikleri değil, sahneden dışarıda neyi düşündükleridir. Aslında epik tiyatro, kendinizi “bu karakterin yerine ben de olabilirim” diye düşünmek yerine, “Ben bu karakterin yaptığı şeyi neden yapıyorum?” diye sorgulamaya zorlar.
Sonuç: İzmir’de, Brecht’le Yüz Yüze
Epik tiyatro nerede çıkmıştır? Şu an İzmir’de kafenizde, bir sandalyede otururken bile, epik tiyatronun izlerini hissedebilirsiniz. Hem derin, hem de mizahi bir şekilde toplumsal yapıyı, ilişkileri sorgulayan bir bakış açısı… İzmir’deki kafelerde, her birimiz aslında birer “epik tiyatro temsilcisi” gibiyiz. Sadece ciddiyetle değil, biraz mizah, biraz da iç sesle… “Hadi bakalım, kim düşünmeye başladı?” diye sormadan, kendi içimizde sorgulamaya başladığımızda, gerçek epik tiyatro başlar.